83. rocznica likwidacji getta

​Limanowa/STara Wieś. W poniedziałek 18 sierpnia odbyły się obchody 83. rocznicy likwidacji getta w Limanowej i zagłady Żydów limanowskich. Główne uroczystości miały miejsce przy „Głazie Pamięci” na ulicy Jana Kilińskiego, poprzedziło je spotkanie w Starej Wsi – Pożarach.

Obchody rocznicowe

Uroczystości rozpoczęły się o godzinie 17:00 przy „Głazie Pamięci” na ulicy Jana Kilińskiego. Uczestników powitał Karol Wojtas, a Adam Nowak z „Sądeckiego Sztetla” odczytał tekst dotyczący pamięci o zagładzie Żydów. Głos zabrała burmistrz Limanowej Jolanta Juszkiewicz, następnie przemawiał ks. Tadeusz Kubala z parafii Matki Boskiej Bolesnej, który podzielił się osobistą historią rodzinną i poprowadził modlitwę za ofiary.

Podczas uroczystości odczytano „Apel Pamięci”, a zebrani wysłuchali pieśni żydowskich w wykonaniu Jagi Wrońskiej i Marysi Madej. Na zakończenie uczestnicy złożyli kwiaty i znicze.

W obchodach uczestniczyli m.in. burmistrz Jolanta Juszkiewicz, przewodniczący Rady Miasta Leszek Mordarski, wójt gminy Limanowa Jan Skrzekut, przewodniczący Rady Powiatu Józef Pietrzak, dyrektor Gminnej Biblioteki w Starej Wsi Jacenty Musiał, księża oraz mieszkańcy Limanowej.

Rywalizowały KGW z gminy: znamy laureatów przeglądu Seria wypadków po poprawie pogody; trzy osoby w ciężkim stanie po upadkach

Uroczystość poprzedziło spotkanie w Starej Wsi – Pożarach, w miejscu egzekucji Żydów. Przy symbolicznej macewie zapalono znicze i odmówiono modlitwę, którą poprowadził ks. Mariusz Nosal, proboszcz parafii św. Józefa Robotnika.

Organizatorami wydarzenia było stowarzyszenie „Sądecki Sztetl” oraz limanowscy historycy, a patronat objęła burmistrz Limanowej.

Kontekst historyczny

Po wkroczeniu do Limanowej we wrześniu 1939 roku Niemcy rozpoczęli represje wobec miejscowej ludności żydowskiej. Już 12 września w kamieniołomie na Cieniawie w Mordarce rozstrzelali 11 Żydów – radnych, przedsiębiorców i kupców – oraz Jana Semika, katolika, który stanął w ich obronie.

W 1941 roku w Starej Wsi – Pożarach zamordowano 167 Żydów, głównie osoby starsze, chore, inwalidów i dzieci. W maju 1942 roku, w odwecie za ucieczkę dwóch więźniów, na cmentarzu żydowskim przy obecnej ul. Kolejowej rozstrzelano 12 młodych kobiet. W lipcu tego samego roku w obrębie getta przy ul. Jana Kilińskiego Niemcy zabili kolejne około 70 osób pod murem, który zachował się do dziś.

Getto w Limanowej utworzono w czerwcu 1942 roku, na tzw. „Kamieńcu”. Nie było ono ogrodzone murami, ale jego granice wyznaczały ulice: ks. Ludwika Kowalskiego, Matki Boskiej Bolesnej, Targowa, Konopnickiej oraz Potok Mordarka. Każda próba opuszczenia terenu kończyła się śmiercią. Do getta przesiedlono około 2 tys. Żydów z Limanowej i okolicznych miejscowości. Porządku pilnował szef niemieckiej żandarmerii Baumack, określany jako „pan życia i śmierci”.

18 sierpnia 1942 roku Niemcy przystąpili do likwidacji getta. Rankiem dokonano selekcji na placu „Targowicy”. Około 120 młodych mężczyzn i kobiet skierowano do obozu pracy w rafinerii w Sowlinach. Tam zmuszano ich do pracy przy budowie dróg, a po kilku miesiącach, w listopadzie 1942 roku, zostali rozstrzelani w lesie na Przylaskach.

Około 200 osób – dzieci, chorych i starszych – przewieziono do Starej Wsi, gdzie zostali zamordowani na leśnych polanach. Pozostałych około 750 osób popędzono pieszo do Nowego Sącza, a stamtąd wywieziono w wagonach bydlęcych do obozu zagłady w Bełżcu. Tam zginęli w komorach gazowych pod koniec sierpnia 1942 roku.

Z przedwojennej społeczności żydowskiej Limanowej, liczącej kilka tysięcy osób, wojnę przeżyli tylko nieliczni. Po zakończeniu wojny wyemigrowali do różnych krajów świata, choć część odwiedzała później Limanową, cmentarz żydowski i miejsce egzekucji w Starej Wsi.