Badanie: dzieci wolą sprawiedliwą karę od nierównego traktowania

Konsekwencja w egzekwowaniu zasad jest dla dzieci ważniejsza niż sama surowość kary. Od dorosłych oczekują one bezstronnego i jednakowego traktowania każdego członka ich grupy – wynika z badań naukowców z Uniwersytetu SWPS i University of Michigan.

Dzieci są bacznymi obserwatorami, a ich wyczulenie na niesprawiedliwość społeczną jest widoczne już od najmłodszych lat. Nawet przedszkolaki są w stanie rozpoznać sytuację, w której dochodzi do łamania zasad i często domagają się ukarania sprawców przewinień. Wraz z wiekiem ich rozumowanie dotyczące sprawiedliwości staje się coraz bardziej wnikliwe: oczekują nie tylko, że naruszenia zasad będą karane, ale także, że kara będzie proporcjonalna do przewinienia.

W badaniu opublikowanym na łamach czasopisma naukowego „Journal of Experimental Child Psychology” w ramach międzynarodowego projektu naukowcy: dr Katarzyna Myślińska-Szarek (Uniwersytet SWPS) oraz prof. Felix Warneken (University of Michigan) skupili się na poczuciu sprawiedliwości u dzieci i na tym, jak reagują one na łamanie ustalonych reguł.

Dzieciom z Polski i Stanów Zjednoczonych w wieku 6-9 lat (122 osoby) pokazywano historyjki obrazkowe, których bohaterowie zachowywali się niezgodnie z ustalonymi regułami, np. używali smartfonów w klasie czy nie sprzątali po sobie. Uczestnicy badania odpowiadali potem na serię pytań.

Zniszczone boisko w Świdniku, wójt prosi o pomoc Justyna Kowalczyk-Tekieli zrealizowała aukcję WOŚP na Giewoncie

Już wcześniejsze badanie tych samych autorów pokazało, że w dziecięcej ocenie sytuacji istotny jest tzw. efekt pierwszeństwa (ang. primacy effect). Decyzja podjęta przez opiekuna lub nauczyciela wobec pierwszego dziecka, które złamało zasadę, wyznacza określony wzorzec dla kolejnych przypadków. Zatem jeśli pierwszy sprawca został ukarany, jego rówieśnicy uważają, że drugi powinien ponieść taką samą karę. Natomiast jeżeli pierwsza osoba uniknie konsekwencji, dzieci oczekują równie łagodnego potraktowania drugiej. Dzieci kierują się przy tym tzw. metanormami, czyli nadrzędnymi zasadami mówiącymi o tym, że reguły muszą być stosowane bezstronnie i jednakowo wobec każdego.

W nowszym z badań naukowcy sprawdzili też, co się dzieje, gdy oboje bohaterowie historyjki otrzymują taką samą konsekwencję – oboje zostają ukarani albo oboje unikają kary. Okazało się, że w takiej sytuacji niemal wszystkie dzieci (97 proc.) uznawały, że nauczyciel nie musi nic zmieniać. Gdy jednak konsekwencje były różne, aż 93 proc. dzieci domagało się ich wyrównania. To pokazuje, że dzieciom nie chodzi o samą karę czy jej brak, lecz właśnie o równe traktowanie.

„Wyniki dowodzą, że najmłodsi oczekują bezstronnego i jednakowego stosowania reguł wobec każdego członka grupy, a odmienne potraktowanie przez dorosłego wywołuje u nich silny sprzeciw i podważa poczucie sprawiedliwości” - wskazała psycholożka i socjolożka dr Katarzyna Myślińska-Szarek z Wydziału Psychologii w Sopocie USWPS, cytowana w prasowym komunikacie.

Badacze sprawdzili też, czy ma znaczenie to, czy sam bohater historyjki wie, że potraktowano go inaczej niż kolegę. Okazało się, że tak. Gdy bohater dowiadywał się, że rówieśnik został potraktowany inaczej, dzieci uczestniczące w eksperymencie znacznie częściej przypisywały mu emocje negatywne: smutek, złość, poczucie winy, niezależnie od tego, jaka była jego własna konsekwencja. To dowód, że już sześcio-, dziewięciolatki biorą pod uwagę to, co wie druga osoba, oceniając, jak się ona czuje.

Eksperyment przyniósł też obserwacje dotyczące psychologii emocji związane z tym, jak dzieci postrzegają konsekwencje złamania reguł. Sprawiedliwie wymierzona kara nie wywołuje wyłącznie negatywnych emocji. Choć może nie być przyjemna, dostarcza ukaranemu dziecku poczucia ulgi, bo poniesienie konsekwencji pozwala zamknąć trudną sytuację i zrzucić z siebie ciężar winy.

Natomiast uniknięcie kary sprawia, że początkowa radość z powodu braku konsekwencji ustępuje miejsca poczuciu winy i smutkowi, szczególnie wtedy, gdy dziecko dowiaduje się, że inny rówieśnik został ukarany za to samo przewinienie.

„Dzieci nie analizują sytuacji wyłącznie przez pryzmat własnej korzyści. Ich reakcje emocjonalne i ocena sytuacji zależą od tego, czy wiedzą, jak zostali potraktowani inni – wyjaśniła dr Katarzyna Myślińska-Szarek. - Pobłażliwość okazana jednemu dziecku w grupie nie jest odbierana jako dobroć, lecz jako naruszenie zasady równości. Wybiórcze egzekwowanie reguł i faworyzowanie niszczą poczucie sprawiedliwości i budzi dyskomfort nawet u tego dziecka, które ostatecznie uniknęło kary” - podkreśliła.

Wyniki uzyskane wśród dzieci z Polski i USA były spójne, co potwierdza, że wrażliwość na podwójne standardy ma charakter uniwersalny i rozwija się niezależnie od kręgu kulturowego. (PAP)