99. rocznica Bitwy Limanowskiej

Burmistrz Miasta Limanowa oraz Limanowskie Stowarzyszenie Historii Ożywionej Jabłoniec 1914 zapraszają na uroczystość upamiętniającą 99 rocznicę Bitwy Limanowskiej w dniu 11 grudnia 2013r. o godz. 10.30 na Wzgórzu Jabłołniec.

BITWA POD LIMANOWĄ

Bitwa pod Limanową miała ogromne znaczenie; była przyczynkiem do odzyskania przez naród niepodległości, zwanej poetycko wybiciem się na niepodległość, lub skrótowo wybuchem Polski. Jak wiadomo, w bitwie pod Limanową wojska austro-węgierskie zahamowały ofensywę rosyjską w kierunku Krakowa i Śląska. W niedługim czasie, po zwycięskiej bitwie pod Gorlicami, utworzono w Krakowie przy Komendzie Wojskowej Oddział Grobów Wojennych (Kriegsgräberabteilung). Niemal natychmiast po jego utworzeniu i podziale na mniejsze okręgi przystąpiono do 'oczyszczenia' terenów bitew, ekshumacji zwłok i zakładania cmentarzy.
Bitwa pod Limanową, zwana również operacją łapanowsko – limanowską, związana jest z początkową fazą I wojny światowej, z walkami toczonymi na przełomie listopada i grudnia 1914r. przez wojska austro – węgierskie, wzmocnione korpusem niemieckim, z wojskami rosyjskimi. W bojach tych brały również udział Legiony Józefa Piłsudskiego.

Szturm na wzgórze Jabłoniec.
Na czele atakujących huzarów, z rewolwerem w ręku, płk Othmar Muhr.

Wojska austro – węgierskie w Galicji – a więc w części ziem polskich, będących wówczas w granicach cesarstwa austro – węgierskiego, od początku trwania wojny doznawały ciągłych klęsk, cofając się przed Rosjanami w kierunku zachodnim i tracąc w ciągu trzech miesięcy ok.6 /7 terytorium tej krainy .W połowie listopada 1914r. wojska rosyjskie stanęły przed fortami twierdzy Kraków, zaś w Karpatach doszły do Limanowej.
W wypadku przełamania tych rubieży obronnych dla wojsk rosyjskich droga w kierunku Śląska , Czech i Wiednia stała otworem.
Wojska austro – węgierskie zostały wówczas przegrupowane i wzmocnione silnym korpusem dowodzonym przez gen. Józefa Rotha, w skład którego wchodziły również oddziały niemieckie. Operacja rozpoczęła się 2 grudnia 1914r. i rozgorzała na długiej linii ( ok. 100 km.) – od Wisły, aż po główny grzbiet Beskidów. Kasina Wielka, Góra Jana, Łąkta, rejon Sobolowa, Leszczyna, Rajbrot, góra Kobyła, Golców, Jabłoniec – to miejsca najcięższych bojów tej operacji. Przełamanie frontu nastąpiło 12 grudnia 1914r., przy czym szczególnie sławnym stał się bój oddziału spieszonych huzarów węgierskich o ufortyfikowane przez Rosjan wzgórze Jabłoniec. Zginą wtedy płk. Othmar Muhr, któremu cesarz austriacki – Franciszek Józef I – nadał przydomek „Limanowa”; to samo spotkało dowodzącego głównym uderzeniem gen. Józefa Rotha.Bitwa pod Limanową była pierwszym istotnym zwycięstwem wojsk autro-węgierskich przy nieznacznym wsparciu niemieckim (47 Dyw. Piechoty). Nic więc dziwnego, iż była wtedy wydarzeniem bardzo sławnym – m.in. w Budapeszcie jeden z placów otrzymał nazwę „Limanowa” (zachowała się do dnia dzisiejszego). O wielkości operacji świadczy fakt, że brało w niej udział ok. 120 tys. żołnierzy wojsk rosyjskich oraz ok. 90 tys. wojsk austro-węgierskich. Zwycięstwo przeniosło linię frontu ok. 60 km w kierunku wschodnim, przełamaną dopiero w maju 1915 r. w również słynnej bitwie pod Gorlicami.

Bohaterska śmierć płk. Othmara Muhra na pocztówce Czerwonego Krzyża.
Pułkownik z rewolwerem w ręku, prowadzący huzarów do szturmu,
otrzymuje śmiertelny postrzał.

Pamiątką tych walk jest ok. 100 cmentarzy żołnierskich, na których leży ponad 11 tys. żołnierzy. Najsłynniejszy z nich znajduje się w Limanowej na wzgórzu Jabłoniec.

FOTO-ARCHIWUM
BITWA POD LIMANOWĄ

Archiwalne fotografie z albumu
„Okruchy pamięci – Limanowa na starej fotografii”

PAMIĄTKOWY CMENTARZ W LIMANOWEJ
NA WZGÓRZU JABŁONIEC

Najważniejszym cmentarzem - tak pod względem militarno-historycznym, jak i architektoniczno-urbanistycznym w Okręgu X Limanowskim - jest cmentarz na wzgórzu Jabłonieckim.

Pierwotny wygląd cmentarza

Architektowi Gustavowi Ludwigowi (ur. w Bernie 1876 - zm. w Monachium 1952) zależało na stworzeniu dzieła, które by było godne i oddawało ducha wielkich wydarzeń tamtych dni, a zarazem stało się wyrazem dziękczynienia wszystkim tam poległym bohaterom, wobec których - jak podkreślono - jesteśmy dłużnikami. Miało to być zatem memorium, gloryfikujące miejsce chwały oręża austro-węgierskiego. W związku z tym był nawet nakaz, aby nie szczędzić środków, sił i czasu, by mogło powstać dzieło na wskroś monumentalne. Wyznaczony teren pod cmentarz znajdował się na stokach wzgórz, gdzie w grudniowe dni roku 1914 stoczona została zwycięska bitwa.
Architekt stworzył dwuczęściową kompozycję rozdzieloną grzbietową drogą. Nie żałowano materiałów; większość prac wykonano siłami jeńców włoskich
i rosyjskich. Od strony pd., na obszarze 3450 m2 znajduje się zasadniczy cmentarz, ogrodzony kamiennym murem. Elementem architektonicznym, który najbardziej rzuca się w oczy, jest mauzoleum płk. Othmara Muhra, zwane popularnie kaplicą. Groby żołnierzy austro-węgierskich oznaczone są krzyżami maltańskimi, zaś rosyjskich podwójnymi krzyżami prawosławnymi.

Architekt położył główny nacisk na podkreślenie wejścia na cmentarz oraz na ukształtowanie kaplicy, nakrytej wysoką kopułą, co czyni zeń kaplicę-wieżę, której wierzchołek zakończony krzyżem na kuli górował (kiedyś, gdy powstała) nad wierzchołkami drzew i widoczny był z daleka, z leżącej w kotlinie Limanowej.

Wewnątrz kaplicy pochowany był niegdyś pułkownik Othmar Muhr, toteż jest to kaplica-mauzoleum15. Natomiast na miejscu, gdzie padł bohaterską śmiercią, stoi pomnik w formie graniastosłupa, o podstawie trójkąta, ze ściętymi kątami, na dwustopniowym postumencie, zwieńczony kulą, by architektonicznie łączyć się z kaplicą.

LEGIONY JÓZEFA PIŁSUDSKIEGO
W BITWIE POD LIMANOWĄ

Związki marszałka Józefa Piłsudskiego z ziemią limanowską sięgają 1913r., kiedy to w Stróży założona została Oficerska Szkoła Strzelecka. Jej siedziba mieściła się w tamtejszym dworku (dzisiaj siedziba szkoły podstawowej). Wykładał sam Komendant i Kazimierz Sosnkowski; wśród absolwentów byli m.in. późniejsi dowódcy legionów: Karaszewicz-Tokarzewski, Lis-Kula, Ryś-Trojanowski.
Ok. 2 tysięczny oddział Legionów pod dowództwem Józefa Piłsudskiego wziął udział w wielkiej Bitwie pod Limanową. Przybył w końcu listopada 1914r. z Zawoi i początkowo zakwaterowany został w Jurkowie.
Tu wsławił się szczególnie II Batalion, który pod wodzą Edwarda Rydza-Śmigłego (późniejszego marszałka Polski) w nocnym boju z 23/24 listopada 1914r. wziął do niewoli szwadron konnicy rosyjskiej.
W dniach 5-8 grudnia 1914r., oddziały legionowe przeszły trasę: Jurków – Limanowa – Wysokie – Trzetrzewina – Marcinkowice – Limanowa (gdzie Piłsudski ze swym sztabem nocował).
8 grudnia oddziały legionowe zostały skierowane do obrony doliny Dunajca, przechodząc marszem przez Zalesie, Kamienicę, Łącko do Nowego Sącza. Swe przeżycia pod Limanową w 1914r. Piłsudski opisał w książce „Moje pierwsze boje”.Pamiątkami tych wydarzeń są: tablice pamiątkowe na byłym dworze
w Stróży, pomnik na przełęczy Chyszówki (zwanej obecnie przełęczą Rydza-Śmigłego), cmentarz wojenny w Marcinkowicach, zaś w Limanowej tablica pamiątkowa na domu w którym nocował Józef Piłsudski.

Dom i tablica upamiętniająca pobyt Józefa Piłsudskiego
w Limanowej.

KALENDARIUM BITWY

2 grudnia – przegrupowanie wojsk austro - węgierskich.

3 grudnia – walki w rejonie Tymbarku (8 Tyrolska Dywizja Piechoty), Kasiny Wielkiej, Skrzydlnej, Góry Jana, Krzesławic.

4 grudnia – walki w rejonie Zbydniowa, ataki w kierunku Muchówki, Leszczyny, Żegociny – Rosjanie atakują na zach. – doliną Łososiny; przegrupowują również oddziały wojskowe w rejonie Gorlic i Nowego Sącza.

5 grudnia – ciężkie walki w rejonie Góry Jana; ataki oddziałów austriacko – węgierskich w rejon Trzciany oraz z rejonu Limanowej w kierunku Nowego Sącza. Potyczki w rejonie Wiśniowej.

6 grudnia – walki w rejonie Góry Jana, Tarnawy, Lasocic, Słupi; ataki na Leszczynę. Rosjanie kontratakują w kierunku Limanowej.

7 grudnia – ataki 8 Tyrolskiej Dywizji Piechoty na Rajbrot, Kamionną, Wiśniową. Walki w Łąkcie Dolnej i Łąkcie Górnej, Żegocinie, Widomej; boje w Jaworznej.

8 grudnia – rozpoczęcie głównej ofensywy – zmasowany atak na linie drogi Bochnia – Limanowa. Walki na całej tej linii (Sobolów, Leszczyna, Łąkta, Żegocina, Rajbrot, Zonia). Wojska rosyjskie atakują drogami od Nowego Sącza w kierunku Limanowej.

9 grudnia – zacięte walki na pn. od Limanowej (Rajbrot, Kobyła). Ataki wojsk doliną Dunajca w stronę Łącka i Tylmanowej.

10 grudnia – działania podobne jak dnia poprzedniego.

11 grudnia – walki w rejonie Gierczyc, Sobolowa, Woli Nieszkowskiej; ataki wojsk austro-węgierskich doliną Łososiny. Słynny bój huzarów węgierskich
o wzgórze Jabłoniec; boje w rejonie Wysokiego, Litacza. Przegrupowane wojska austro-węgierskie usiłują zdobyć Nowy Sącz.

12 grudnia – odwrót Rosjan spod Limanowej na całym odcinku frontu. Ostatecznie front ustala się na linii Dunajec – Biała; jego przełamanie nastąpiło dopiero na początku maja 1915 r. w słynnej Bitwie pod Gorlicami.

PODSUMOWANIE BITWY

W Bitwie pod Limanową wzięło udział ok. 210 tysięcy żołnierzy – w tym ok. 120 tys. po stronie rosyjskiej i ok. 90 tys. po stronie państw sprzymierzonych. Dodać tu należy ok.2 tys. - oddział Legionów Józefa Piłsudskiego. Na 80 cmentarzach wojennych leży ok. 11 tys. żołnierzy; rannych zostało ok. 60 tys. W tej wielkiej operacji tylko po stronie sprzymierzonych biło się 56 różnych formacji wojskowych.
Walki przyniosły również ogromne straty materialne. Wiele wsi zostało spalonych (m.in. Leszczyna, Rajbrot). Ludność szukając schronienia uciekała na zachód, głównie do Czech, reszta chowała się po lasach. Pola uprawne i zasiane zboża zostały zniszczone pracami fortyfikacyjnymi i działaniami bojowymi.
Ludność miejscowa odczuła to dopiero w roku następnym; na dodatek wszyscy mężczyźni zdolni do noszenia broni byli na froncie. Zniszczone zostały drogi, linia kolejowa. Szczególnie dotkliwe były rekwizycje bydła, koni, paszy dla koni – dla przykładu w Leszczynie z ok. 700 koni zostało 14, w Jakubkowicach ze 150 – 15. Normalnym zjawiskiem była grabież dobytku, sklepów, gwałty i mordy na ludności cywilnej – tu szczególnym przykładem jest postać błogosławionej Karoliny Kózkówny, zamordowanej przez żołnierza rosyjskiego we wsi Wał-Ruda.

Bitwa pod Limanową stała się wydarzeniem szeroko komentowanym w monarchii austro-węgierskiej – nazwę „Limanowa” nadano ulicy w Budapeszcie, taki przydomek cesarz Franciszek Józef dodał do nazwiska głównodowodzącemu ofensywą – gen. Rothowi i poległemu na Jabłońcu dowódcy huzarów węgierskich – Muhrowi. Nazwa „Limanowa” trafiła też na strony najpoczytniejszej książki o czasach I wojny światowej – „Przygody dobrego wojaka Szwejka” – Jarosława Haszka.

O Bitwie Limanowskiej (wersja polska)

O Bitwie Limanowskiej (wersja węgierska)

O Bitwie Limanowskiej (wersja niemiecka)

Więcej: www.miasto.limanowa.pl